Źródłosłów: etymologia słowa gorczyca

babaodpolskiego.pl 2 dni temu

Źródłosłów to opowieść o tym, skąd pochodzi dane słowo i jaką drogę przeszło, zanim trafiło do współczesnej polszczyzny. To seria miniesejów o etymologii, w których sprawdzam, co tak naprawdę kryje się za wyrazami i udowadniam, iż są autentycznym zapisem dawnych wierzeń, codziennych doświadczeń i zmian zachodzących w świecie.

Jeśli to czytasz — daj mi znać na swoim ulubionym kanale:

Wyświetl ten post na Instagramie

gorczyca

Nadchodzą dziady, a więc wszyscy po doświadczeniu edukacji w polskiej szkole powinni pamiętać, iż gorczyca to znak cierpienia. A zatem dzisiaj o gorczycy.

„Gorczyca” jest spokrewniona z „gorzkim”, ale jej nazwa wywodzi się od palenia. To słowo odziedziczone z prasłowiańszczyzny. WSJP PAN wskazuje polskie poświadczenie z 1419 roku.

Prasłowiańskie „*gorьčica” utworzono przyrostkiem „-ica” od przymiotnika „*gorьkъ”, oznaczającego palący, nieprzyjemny smak. W tej derywacji „k” przeszło w „č”, czyli nasze „cz”. Przymiotnik wiąże się z czasownikiem „*gorěti” — ‘palić się’, kontynuowanym przez polskie „gorzeć”. Nazwa odnosi się więc do odczucia pieczenia.

Pokrewne nazwy zachowały się w słowackim „horčica”, rosyjskim „горчица” i słoweńskim „gorčica”. W dawnej polszczyźnie występowała również „gorzczyca”, a w gwarach odnotowano „goszczycę” i „gorszczycę”.

Brückner podaje też „gorczyczkę” w znaczeniu ‘musztarda’. Zwraca uwagę, iż dawniej „gorczycą”, „gorczyczką” i „goryczką” nazywano również rośliny z rodzaju Gentiana.

W tej samej rodzinie wyrazów znajdziemy „gorzczejszy” — używany w XVI i XVII wieku stopień wyższy od „gorzki”.

Dziś „gorczyca” oznacza zarówno roślinę, jak i jej nasiona. To metonimia.

W biblijnym wyrażeniu „wiara jak ziarnko gorczycy” mały rozmiar nasienia zestawiono z wielkimi możliwościami wiary. W przypowieści o Królestwie Bożym istotny jest natomiast kontrast między drobnym początkiem a późniejszym wzrostem. Dawne przekłady często używały formy „ziarnko gorczyczne”, z przymiotnikiem zamiast rzeczownika w dopełniaczu.

Inne skojarzenie wykorzystał Mickiewicz w „Dziadach” cz. II. Józio i Rózia proszą o dwa ziarna gorczycy, ponieważ nie zaznali cierpienia. Gorczyca symbolizuje tu gorycz doświadczenia. Literackie zestawienie „gorczycy” z „goryczą” ma zatem również uzasadnienie etymologiczne.