Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków podejmuje działania na najstarszym cmentarzu w Pruszkowie. Protokół pokontrolny wskazuje na wiele zaniedbań, lista zaleceń jest równie długa. Sprawa ruszyła dzięki interwencji naszej redakcji. Na jaw wyszło zniknięcie kliku historycznych grobów.
Cmentarz parafialny położony w dzielnicy Żbików przy ulicy Domaniewskiej 18 w Pruszkowie, bo o nim mowa, powstał w 1743 roku na terenie nieistniejącego już kościoła św. Krzyża na Żbikowie. Datę ustalono na podstawie fragmentów zapisków ówczesnego proboszcza Szymona Alshutta, który napisał „Anno 1743. W tym roku zacząłem stawiać cmentarz, którego 4 przęsła postawiłem, resztę P.P. Parafianom obliguję, aby dokończyli mając tego roku znaczny początek do tego”. Na przestrzeni kolejnych lat teren cmentarza był sukcesywnie powiększany. W XIX miejscowy gospodarz i parafianin Bartłomiej Kiliański przekazał swoje grunta na ten cel.
Prawdopodobnie najstarszy pochówek na terenie cmentarza, który zachował się do dziś pochodzi z 1829 roku i należy do Ejchela Krauta. Na terenie cmentarza znajduje się kwatera sióstr benedyktynek-samarytanek, a przy bramie głównej mogiła żołnierzy Wojska Polskiego z września 1939. Uwagę zwraca również nagrobek Adama Mossakowskiego zastrzelonego w Lesznie k. Błonia przez mariawitów.
Dnia 20.02.1991 roku stara część cmentarza została wpisana do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego.
Przez wiele lat zarządcą cmentarza był Zakład Pogrzebowy „Sroka”, wtedy w ocenie wielu mieszkańców rozpoczęła się jego zagłada. Przez lata cmentarz popadał w coraz większą ruinę i stawał się coraz bardziej zaniedbany. Na terenie cmentarza dochodziło też do wielu pożarów. Próby walki podejmowane przez mieszkańców kończyły się pozwami. w tej chwili cmentarz znajduje się pod opieką Parafii Rzymskokatolickiej pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Pruszkowie.
Ogromne zaniedbania potwierdza również przeprowadzona, po interwencji redakcji – Warszawska Grupa Luka&Maro, kontrola Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Warszawie, która odbyła się dnia 19.05.2026 r.
USTALENIA MAZOWIECKIEGO WOJEWÓDZKIEGO KONSERWATORA ZABYTKÓW
Podczas czynności kontrolnych ustalono, iż historyczny teren cmentarza jest nieuporządkowany, na obszarze pól grobowych, nagrobkach czy wzdłuż ścieżek zalegają nagromadzenia nawarstwień oraz odpadów organicznych – uschnięte gałęzie, igliwia, liście; miejscowo zaobserwowano rozrzucone fragmenty szkieł, wieńce oraz inne przedmioty dekoracyjne o symbolice upamiętniającej. Obszar międzygrobowy jest trudno dostępny z uwagi na ww. luźne nawarstwienia organiczne i odpady, jest porośnięty wysoką trawą oraz roślinnością inwazyjną (m.in. rdostowcem japońskim), często wchodzącymi w kolizję z historycznymi nagrobkami bądź polami grobowymi. Powyższy stan utrzymania zabytkowego cmentarza wskazuje na brak podejmowanych przez zarządcę prac o charakterze porządkowo-konserwatorskim – przekazuje w protokole Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków Marcin Dawidowicz.
Dalej czytamy – Starodrzew jest w zróżnicowanej kondycji zdrowotnej. Wśród drzew rozmieszczonych wzdłuż ścieżek oraz pomiędzy nagrobkami, stwierdzono wiele obumarłych okazów z różnych gatunków. Jako jedną z przyczyn ich obecnego stanu zachowania należy wskazać działania szkodników, m.in. chrząszczy gatunku dumka jałowcowego. Ponadto w trakcie kontroli stwierdzono znaczące występowanie posuszu na drzewostanie (robiniach akacjowych, świerkach pospolitych). Na terenie cmentarza zaobserwowano pnie po ściętych drzewach w okresie nie dalszym niż przed dwoma laty, których wycięcia zostały wykonane bez wiedzy Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (MWKZ). W północno-wschodniej części cmentarza (od strony ul. Domaniewskiej) jest zlokalizowany klon jesionolistny, na którego pniu stwierdzono założone tzw. „obrączkowanie” prowadzące do jego zamierania.
Wyznaczone ciągi komunikacyjne są przekryte współczesnymi nawierzchniami, a ich stan zachowania nie jest dobry. Ścieżki wykonane z wylewki betonowej posiadają bardzo wiele ubytków, pęknięć, w efekcie są o nierównej nawierzchni, miejscami pokryte nawarstwieniami organicznymi. Pozostałe ciągi komunikacyjne ułożone z kostki brukowej prostokątnej, miejscowo są nierówne z wybrzuszeniami, z wzrastającą roślinnością pomiędzy nimi. Wtórne nawierzchnie miejscowo wchodzą w kolizję z nagrobkami oraz drzewami. W głównej alei za wejściem bramnym umieszczono dwa duże metalowe kontenery na odpady, w pobliżu zabytkowych nagrobków.
Zachowane historyczne pomniki nagrobne z XIX i XX w. zostały wykonane z materiałów trwałych, głównie kamienia (piaskowiec) oraz żeliwa, ich stan zachowania jest zróżnicowany, noszą ślady zniszczeń zewnętrznych – mechanicznych i biologicznych, częściowo wynikających z kolizji z roślinnością (samosiewów) czy systemów korzennych drzew. Na większości nagrobków kamiennych występują zazielenienia z mchów i porostów, miejscowe głębokie pęknięcia oraz ubytki w formach rzeźbiarskich czy całych zwieńczeń. Zauważono, iż wiele z zachowanych nagrobków jest wybrakowanych oraz rozdzielonych na kilka elementów. Żeliwne krzyże, ogrodzenia pól nagrobnych, tabliczki imienne są w bardzo złym stanie, w większości zdegradowane w wyniku silnie postępującej korozji. W granicach zabytkowego cmentarza zlokalizowane są pojedyncze historyczne pomniki nagrobne oraz wiele współczesnych – czytamy.
Na koniec protokołu MWKZ Marcin Dawidowicz stwierdza, iż – Aktualnie występujące nieprawidłowości prowadzą do stopniowego zacierania historycznego układu, niwelując charakterystyczne cechy przypisane dla obiektów sztuki sepulkralnej. Wskazane nawarstwienia organiczne i wzrastająca roślinność powodują niekontrolowane gromadzenie opadów deszczowych, prowadzące do podnoszenia wilgoci w obszarze międzygrobowym, mając znaczący wpływ na degradację kamienia pomnikowego oraz przyśpieszania rozrostu wykwitów korozji na elementach metalowych. Nieuporządkowane nawarstwienia są przyczyną wzrostu mchów i porostów z czasem stających się nowym podglebiem dla większych roślin, w tym także drzew, których systemy korzenne będą niszczyć powstałe nowe podłoże m.in. pomniki grobowe. Pozostawione gałęzie i inne odpady, stanowią zagrożenie dla użytkowników oraz mogą stać się dodatkowym czynnikiem uszkodzeń nagrobków. w tej chwili przemieszczanie się w obszarze międzygrobowym jest utrudnione, w efekcie zarządca cmentarza może nie dostrzec zaistniałych nieprawidłowości wymagających niezwłocznego podjęcia prac naprawczych.
Większość drzew wymaga podjęcia niezwłocznych prac pielęgnujących, zabezpieczających przed szkodnikami bądź całkowitego wycięcia. W uwagi na rozmieszczenie drzewostanu wzdłuż ścieżek oraz pomiędzy nagrobkami, ich zły stan zachowania stanowi zagrożenie dla użytkowników cmentarza oraz dla historycznych pomników nagrobnych. Brak systematycznie podejmowanych działań pielęgnacyjnych prowadzi do utraty zabytkowej kompozycji starodrzewia oraz znacząco wpływa na wzrastające pogorszenie stanu technicznego całego zabytku, wobec czego w ocenie konserwatorskiej wymagane jest przeprowadzenie prac mających na celu poprawę kondycji zdrowotnej roślinności, usunięcie wtórnych elementów pogarszających ich stan oraz oczyszczenie terenu z obumarłych drzew. Niepoprawne utrzymanie wtórnej nawierzchni ścieżek prowadzi do systematycznego gromadzenia wody deszczowej na terenie cmentarza, utrudnia przemieszczanie się oraz stanowi element o nieestetycznym odbiorze. Nawierzchnia lita jest nieprzepuszczalna i sztywna i ma negatywny wpływ na systemy korzeniowe oraz kondycje roślinności. Brak zapewnienia poprawnej komunikacji poprzez wstawianie konwerterów w głównych alejach ma negatywny wpływ na stopień zachowania oryginalnej kompozycji, może tez prowadzić do nieprzewidzianych kolizji z historycznymi nagrobkami.
Z TERENU CMENTARZA ZNIKNĘŁY HISTORYCZNE NAGROBKI
Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków zwraca również uwagę na brak historycznych nagrobków.
W trakcie weryfikacji stanu zachowania cmentarza został stwierdzony brak części zabytkowych nagrobków uwzględnionych w decyzji wpisującej do rejestru zabytków nieruchomych przedmiotowy cmentarz w 1990 r. oraz wymienionych i udokumentowanych na fotografiach w karcie cmentarza opracowanej w 1985 r. Parafia Rzymskokatolicka pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w dniu 26.06.2026 r., w odpowiedzi na pismo MWKZ z dnia 12.06.2026 r., przekazała wyjaśnienia w sprawie nieistniejących obiektów wskazując, iż nie jest w posiadaniu dokumentacji potwierdzającej czas usunięcia z obszaru cmentarza wskazanych pomników.
O działania MWKZ w tej sprawie, zapytaliśmy w odrębnej wiadomości. Czekamy na odpowiedź.
ZALECENIA WYDANE PRZEZ MWKZ
Dysponentowi obiektu zaleca się przeprowadzenie następujących prac.
Wykonanie prac porządkowo-konserwatorskich na terenie cmentarza obejmujących:
- uporządkowanie historycznego terenu cmentarza w obszarze międzygrobowym z roślinności o charakterze inwazyjnych (samosiewów, wysokiej trawy, bluszczu) oraz nawarstwień materii organicznej ze ścieżek oraz pól nagrobnych – w sposób niewpływający negatywnie na oryginalną szatę roślinną,
- przeprowadzenie działań pielęgnacyjnych drzew polegające w szczególności na przycięciu posuszu,
- usunięcie kontenerów na odpady z głównej alejki zabytkowego cmentarza,
- usunięcie założonych „obrączkowań” na drzewach prowadzących do ich obumarcia,
- usunięcie z terenu cmentarza obumarłych drzew.
Na wykonanie powyższych prac Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków, wyznaczył termin do dnia 30.10.2026 r.
- usunięcie uszkodzonych nawierzchni betonowych znajdujących się na terenie cmentarza i zastąpienie ich współczesną nawierzchnią – wszelkie prace należy przeprowadzić w sposób niekolidujący z pniami i systemem korzeniowym drzew,
- oczyszczenie i wyrównanie nawierzchni ścieżek z kostki brukowej (istniejące ścieżki z kostki betonowej można z czasem zastąpić nawierzchnią zalecaną jak powyżej)*.
Na wykonanie tych prac MWKZ, wyznaczył termin do dnia 31.08.2028 roku.
*Dla zachowania zabytku w jak najlepszym stanie zasadne jest zalecenie przeprowadzenia prac mających na celu usunięcie uszkodzonych nawierzchni betonowych znajdujących się na terenie cmentarza i zastąpienie ich współczesną nawierzchnią spełniającą odpowiednie normy, takich jak np. kostka brukowa granitowa łupana bądź płyty betonowe o wym. około 30 x 30 cm, ewentualnie z bordiurą z kostki granitowej np. strzegomskiego. Równocześnie zaleca się zadbanie o stan zachowania ciągu komunikacyjnego z kostki brukowej prostokątnej, a z czasem ujednolicenie wszystkich nawierzchni.
Skąd takie terminy?
Termin wykonania punktu nr 1 niniejszych zaleceń został wyznaczony do dnia 30 października 2026 r., z uwagi na to, iż wskazane prace powinny być realizowane systematycznie przez zarządcę oraz stanowią podstawę do utrzymania w jak najlepszym stanie historycznej kompozycji cmentarza. Zaznacza się, iż do przeprowadzenia działań w zakresie usunięcia obumarłego drzewostanu znajdującego się na przedmiotowym terenie wymagane jest uprzednie uzyskanie pozwolenia Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Warto dodać, iż wszystkie czynności związane z wymianą bądź ze wstawieniem nowych nagrobków, z uwagi na wpis do rejestru zabytków nieruchomych ze starodrzewiem w granicach starej części cmentarza także wymaga uprzedniego uzyskania zgody tutejszego organu – przekazuje Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków Marcin Dawidowicz.
Przeprowadzenie prac wskazanych w punkcie nr 2 wyznaczono w ponad dwuletniej perspektywie z uwagi na to, żw ich wykonanie wiąże się ze znacznymi nakładami finansowymi dla dysponenta zabytku oraz koniecznością uzyskania pozwoleń konserwatorskich. Wobec powyższego, organ zdecydował na określenie terminu wykonania prac określonych w zaleceniach pokontrolnych do dnia 31 sierpnia 2028 r.
Przedmiotowe zalecenia pokontrolne zostały sporządzone na podstawie protokołu z kontroli oraz wykonanej dokumentacji fotograficznej obrazującej stan zachowania zabytku na dzień przeprowadzonej kontroli.
Lista niektórych pochowanych na cmentarzu Żbikowskim
- prof. Jan Moszczyński
- płk Jan Rowa
- Lech Czerkas – polski śpiewak, aktor
- Ryszard Szymczak – mistrz olimpijski, polski piłkarz – napastnik
- Bernard Uchmański – inżynier hydrolog, taternik, alpinista, himalaista, grotołaz. Dział również na rzecz dzieci niepełosprawnych intelektualnie
- Zofia Buckiewiczowa – pianistka
- Stanisław Grąbczewski – oficer wojsk pancernych, dyrektor w ożarowskiej fabryce kabli, jeniec oflagu w Woldenbergu
- Stanisław Jaźwiński – metalurg, specjalista w dziedzinie materiałoznawstwa
- dr hab. Jadwiga Mészáros – mikrobiolog
- prof. Stefan Moszczeński – ekonomista rolny i działacz społeczny
- Franciszek Ząbecki – żołnierz Wojska Polskiego, członek Armii Krajowej
- Wacław Prusak – malarz
Czy zarządca cmentarza podejmie działania zlecone przez Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, tego nie wiemy. Pewne jest to, iż nasza redakcja będzie bacznie przyglądać się prowadzonym działaniom i w razie potrzeby podejmie kolejne interwencje.
Komentarz redakcji
Cmentarz na Żbikowie niewątpliwie jest jednym z najstarszych cmentarzy na terenie Pruszkowa. Istniał już, zanim Pruszków stał się miastem. Przetrwał również dwie wojny. Żal patrzeć, iż lata zaniedbań ze strony zarządców – którzy być może nastawieni byli wyłącznie na zyski, doprowadziły zabytkowy cmentarz niemal do agonii. Część winy jest również w nas samych, bo gdybyśmy jako mieszkańcy traktowali to miejsce z odpowiednim szacunkiem i odpowiednio dbali o czystość na jego terenie, a nie tylko na samych grobach, gdybyśmy zamiast na rewię mody i prześciganiu się kto włoży droższe futro itp. podczas odwiedzin grobów, na bieżąco zwracali uwagę na nieprawidłowości i je zgłaszali, może chociaż część tych prac nie była dziś konieczna. Co się stało z częścią historycznych grobów i kiedy zniknęły, nie wiadomo. Można się jedynie domyślać, iż w tajemnicy przed Mazowieckim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków, zostały rozebrane, a miejsca po nich sprzedano pod nowe groby. Mamy nadzieję, iż instytucja w postaci Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, dopilnuje realizacji zleconych prac i podejmie stosowane prawne działania dotyczące historycznych nagrobków, które zostały rozebrane.
Jednocześnie zastrzegamy, iż opinia mieszkańców, jak i redakcji dotyczy wyłącznie sposobu zarządzania cmentarzem, a nie usług oferowanych przez wspomniany Zakład Pogrzebowy.
Zdjęcia: Kamil Tuzek
- Dziękujemy, iż przeczytałaś/eś nasz artykuł do końca. jeżeli chcesz być na bieżąco z informacjami, zapraszamy do naszego serwisu ponownie!
- Jeżeli podobał Ci się artykuł podziel się z innymi udostępniając go w mediach społecznościowych.
- Jesteś świadkiem wypadku lub pożaru, masz dla nas interesujący temat z Twojego miasta lub okolicy, którym warto się zająć – napisz do nas!
