Brzóza Stadnicka. Zabawki
Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego ogłosił dwa nowe wpisy na Krajowej Liście Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, związane z tradycją ludowego zabawkarstwa. Wśród wyróżnionych znalazły się: zabawkarstwo drewniane z Brzózy Stadnickiej oraz Lasowiackie zabawkarstwo drewniane z regionu między Wisłą a Sanem.
Aktualnie lista obejmuje już 124 elementy niematerialnego dziedzictwa Polski.
Zabawkarstwo drewniane z Brzózy Stadnickiej – barwna tradycja ludowego rzemiosła
Tradycja drewnianych zabawek w Brzózie Stadnickiej (woj. podkarpackie) wykształciła się pod wpływem leżajskiego ośrodka zabawkarskiego, zachowując przy tym unikalny lokalny styl. Pierwsze drewniane koniki powstały tu pod koniec XIX wieku dzięki Marcinowi Guzemu (1872–1924), a w kolejnych latach rodzina rzemieślnika oraz miejscowi twórcy wprowadzali nowe kształty i kolorowe malowanie.
Po II wojnie światowej tradycja przybrała na sile – działało ponad 50 wytwórców, tworzących zarówno klasyczne koniki i instrumenty, jak i bardziej złożone zabawki ruchome, takie jak ptaki klepaki czy kurki dziobiące. Charakterystyczna jest żywa, barwna ornamentyka, łącząca proste motywy geometryczne i roślinne z realistycznymi detalami.
Lasowiackie zabawkarstwo drewniane – prostota i bliskość natury
Lasowiackie zabawkarstwo to tradycja mieszkańców północnej części dawnej Puszczy Sandomierskiej. Zabawki wykonywano z naturalnego drewna, bez farb i zdobień, zachowując prostotę formy oraz bliski kontakt z codziennym życiem wsi.
Obecnie tradycję kontynuuje Jan Puk, który wytwarza zarówno proste przedmioty – gwizdki, ptaszki czy grzechotki – jak i bardziej skomplikowane mechaniczne konstrukcje przedstawiające życie lasowiackiej wsi. Tworzenie zabawek odbywa się zgodnie z rytmem natury, części łączy się poprzez klejenie i klinowanie, bez użycia gwoździ czy elementów metalowych.
Znaczenie wpisu na Krajowej Liście Niematerialnego Dziedzictwa
Wpisy na Krajowej Liście Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego służą dokumentowaniu tradycji, które są ważne dla kultury i historii regionów. Lista jest prowadzona przez Ministra Kultury we współpracy z Narodowym Instytutem Dziedzictwa i umożliwia ochronę oraz promocję unikalnych praktyk kulturowych.
Każda społeczność, grupa czy osoba praktykująca tradycje niematerialne może zgłaszać propozycje nowych wpisów, co pozwala zachować różnorodność kulturową Polski i wspiera kontynuację lokalnych zwyczajów.
Podkarpackie zabawkarstwo w centrum uwagi
Dzięki najnowszym wpisom, drewniane zabawki z Brzózy Stadnickiej i Lasowiackie zabawkarstwo zyskały status oficjalnie chronionego dziedzictwa kulturowego. Oba rodzaje rękodzieła pokazują, jak lokalne tradycje mogą przetrwać pokolenia, łącząc praktyczne umiejętności rzemieślnicze z artystycznym wyrazem.
Obecnie Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego liczy 124 elementy, a nowe wpisy podkreślają znaczenie Podkarpacia w zachowaniu polskich tradycji ludowych.