W poprzednim artykule szukaliśmy odpowiedzi na pytanie, dlaczego wiewiórki są rude https://www.primum.org.pl/dlaczego-wiewiorki-sa-rude-omowienie-wybranych-aspektow-anatomii/ ). Pozostało jeszcze kilka nie omówionych aspektów anatomii, które są warte uwagi. Wiewiórka pospolita to więcej niż charakterystyczne ubarwienie i sprawność w poruszaniu się po drzewach – w tym artykule przyjrzymy się wybranym aspektom anatomii i fizjologii wiewiórek, a także ich rozmieszczeniu i systematyce.
Jak “działa” wiewiórka? – wybrane aspekty
Mózg, który pamięta setki skrytek
Mózg wiewiórek jest stosunkowo duży w porównaniu do wielkości ich ciała, zwłaszcza w porównaniu do innych zwierząt z rodziny wiewiórkowatych (łac. Sciuridae), takich jak np. susły. Najprawdopodobniej wynika to z potrzeby silnie rozwiniętych zmysłów, niezbędnych do funkcjonowania w trudnym środowisku wysoko w koronach drzew.
Wiewiórki pospolite tworzą zapasy w wielu rozproszonych skrytkach (ang. scatter-hoarders), w przeciwieństwie np. do myszarek, które gromadzą zapasy w jednym miejscu, tworząc spiżarnię (ang. larder-hoarders). Udowodniono, iż zwierzęta chowające pokarm w wielu skrytkach mają większy hipokamp (część mózgu odpowiedzialną za pamięć przestrzenną) niż gatunki magazynujące zapasy w jednym miejscu. Badania wykazały również, iż wiewiórki zapamiętują nie tylko lokalizację skrytek, ale także rodzaj ukrytego w nich pokarmu. Umiejętność ta jest niezwykle istotna, ponieważ pozwala im ocenić nie tylko gdzie znajduje się skrytka, jak również co się w niej znajduje i jak gwałtownie trzeba to zjeść (np. czy orzech jest w łupinie czy bez).
Jedna z moich prac dyplomowych dotyczyła również tego aspektu – oferowałam wiewiórkom w Łazienkach Królewskich w Warszawie różny pokarm (orzechy włoskie, laskowe, ziemne w łupinie i bez niej), a następnie obserwowałam, jak postępują z danym orzechem. Wyniki wykazały, iż wiewiórki potrafią wybierać spośród dostępnych pokarmów te o najwyższej wartości energetycznej i największej trwałości – niezależnie od pory roku najczęściej preferowane były orzechy włoskie w łupinie. Takie zachowanie świadczy o zdolności wiewiórek do oceny jakości pokarmu oraz optymalizacji wysiłku związanego z jego zdobywaniem. Co ciekawe, czas potrzebny na zakopanie pokarmu był krótszy w okresie jesienno-zimowym, co może wskazywać na bardziej efektywne gromadzenie zapasów.
Rytm serca
Częstotliwość rytmu serca u wiewiórek, podobnie jak u ludzi, zmienia się w zależności od poziomu aktywności. Dodatkowo istnieje korelacja pomiędzy częstotliwością pracy serca a wielkością ciała u różnych gatunków wiewiórkowatych: im mniejsze zwierzę, tym szybsze tętno. Przykładowo, serce świstaka szarego (Marmota baibacina) o masie ciała około 8 kg i długości do około 70 cm bije 145 razy na minutę, natomiast u myszowórki karłowatej (Myosciurus pumilio), której długość ciała wynosi około 7,5 cm, tętno może sięgać choćby 500 uderzeń na minutę.
Dieta, trawienie i “chemiczna wojna” z roślinami
Podstawę diety wiewiórek stanowią wysokoenergetyczne nasiona drzew oraz owoce. Nasiona są trawione w bardzo wysokim stopniu – według badań choćby w 96-99%. Czasami dieta uzupełniana jest innymi częściami roślin, takimi jak młode liście czy łodygi, jednak ich strawność wynosi jedynie około 60-70%. Co ciekawe, rośliny nie są wcale bezbronne i w toku ewolucji wykształciły różne strategie obrony nasion przed roślinożercami – mechaniczne (twarde łupiny, kolce) i chemiczne, np. związki obniżające strawność. Szczególnie istotne z punktu widzenia wiewiórek są polifenole, w tym taniny. Taniny (garbniki) to grupa organicznych związków chemicznych, naturalnie wytwarzanych przez rośliny, a występują między innymi w winogronach (a później w winie), herbacie, kawie czy gorzkiej czekoladzie. Reagują one z białkami i obniżają strawność nasion, dlatego wiewiórki preferują pokarm o niskiej zawartości tanin. Przykładowo w badaniach prowadzonych w Ameryce Północnej stwierdzono, iż żołędzie z drzew najchętniej wybieranych przez wiewiórki szare (Sciurus carolinensis) miały aż o połowę mniej tanin niż żołędzie sąsiednich drzew, które wiewiórki omijały. Niektóre drzewa zastosowały sprytną strategię – wierzchołkowe części żołędzi mają wyższe stężenie tanin i specyficzny kształt, co sprawia, iż wiewiórki jedzą je tylko częściowo i zakopują w ziemi. Dzięki temu nie zjedzone części żołędzi mogą później wykiełkować.
Różne gatunki wiewiórek mogą w różny sposób trawić różne pokarmy. Badania z Wielkiej Brytanii pokazują, iż wiewiórki pospolite (gatunek rodzimy) trawią żołędzie znacznie gorzej niż wiewiórki szare (pochodzące z Ameryki Północnej) – choćby o około 60%. Dieta oparta na żołędziach może powodować dodatkowo u wiewiórek rudych zapalenie jelit, co zwykle się nie zdarza w przypadku wiewiórek szarych. To lepsze wykorzystanie żołędzi jest jedną z przyczyn inwazyjności wiewiórek szarych w Europie i zmniejszania się populacji wiewiórki pospolitej przez obecność szarych przybyszów z Ameryki.
Od 1 do 5% produktów przemiany materii jest wydalane z moczem, który wiewiórki wykorzystują również do znakowania zapachowego. Odchody wiewiórek natomiast mają formę małych, brązowych lub szarobrązowych granulek o średnicy około 4 mm i jest to bardzo cenny materiał do badań naukowych. Odchody jako materiał badawczy mają wiele zalet, ponieważ ich zbiór i analiza to tzw. metoda nieinwazyjna – nie trzeba choćby zwierzęcia łapać ani choćby widzieć, żeby zebrać dane, z których można “wyczytać” wiele ciekawych informacji. W innych badaniach prowadzonych przez nas w Warszawie, analizowaliśmy w odchodach wiewiórek zawartość metabolitów kortyzolu – hormonu, który rośnie, gdy zwierzę jest zestresowane. Na podstawie otrzymanych wyników nie wykazano wyraźnych różnic w poziomach metabolitów hormonów stresu między populacjami (z centrum miasta i obrzeży), co może sugerować, iż obecność człowieka nie stresuje w dużym stopniu wiewiórczych mieszczuchów.
Od Irlandii po Japonię – zasięg i zmienność wiewiórki pospolitej
Wiewiórka pospolita, zwana również wiewiórką rudą (Sciurus vulgaris) ma największy zasięg występowania spośród wszystkich wiewiórek nadrzewnych. Jej zasięg rozciąga się od wybrzeża Irlandii przez całą Eurazję aż po Chiny, Koreę i północną Japonię. Występuje wszędzie tam, gdzie znajdzie odpowiednie siedliska.
Czerwona lista gatunków zagrożonych prowadzonej przez IUCN (International Union for Conservation of Nature).
Wiewiórki pospolite zasiedlają wszystkie typy lasów iglastych i liściastych, które zapewniają odpowiednią ilość pożywienia oraz schronienie. Rozmieszczenie wiewiórek w zależności od wysokości nad poziomem morza zależy głównie od dostępności odpowiednich siedlisk, czyli zadrzewień i lasów. W obszarach alpejskich wiewiórki są zwykle liczniejsze na niższych poziomach. Zagęszczenie populacji jest zmienne w zależności od typu siedliska i zależy przede wszystkim od dostępności pożywienia – więcej informacji znajdziecie w poprzednim artykule: https://www.primum.org.pl/jak-zyja-wiewiorki-czyli-jak-te-zwierzeta-wykorzystuja-zajmowana-przestrzen/
Na podstawie różnic w wielkości ciała, morfologii i ubarwieniu futra opisano dużą liczbę podgatunków wiewiórki pospolitej na całym jej rozległym zasięgu występowania. Dokładna liczba różni się jednak w zależności od autorów i waha się od 17 do ponad 50 podgatunków. Według oficjalnej naukowej bazy ITIS (ang. Integrated Taxonomic Information System, czyli Zintegrowany System Informacji Taksonomiczej) w tej chwili (w 2026 roku) oznaczono 23 podgatunki.
W Europie występuje około 6 podgatunków – warto jednak zaznaczyć, iż podgatunki krzyżują się ze sobą i nie jest to “twardy” podział. Poniżej znajduje się tabela z wypisanymi podgatunkami i orientacyjnym zasięgiem występowania w Europie.
Sierść – dzięki niej wiewiórki zwyczajowo nazywane są rudymi
Od zarania dziejów wiewiórka była gatunkiem, na który ludzie chętnie polowali, właśnie ze względu na ich cenną, gęstą i rudą sierść. w tej chwili na wiewiórki już nie polujemy, ale przez cały czas zachwycamy się ich piękną sierścią.
Kolor sierści, choć u nas w Polsce zwykle rudy, może być bardzo zróżnicowany. Zmienia się w zależności od szerokości geograficznej, jak również od pory roku. Sierść może przybierać kolor od rudego lub brązowego po szary czy choćby czarny. Różne formy kolorystyczne mogą pojawiać się choćby w obrębie tego samego regionu czy choćby rodzeństwa. Plecy wiewiórek zawsze są ciemniejsze, a brzuch i wewnętrzna strona jest jednolicie biała lub kremowa. Takie ubarwienie pomaga wiewiórkom ukryć się w ich naturalnym środowisku, gdzie ciemniejsza barwa na plecach zlewa się z barwami koron drzew patrząc od góry, a jaśniejszy brzuch zlewa się z jasnością nieba, patrząc z dołu.
Różne barwy sierści zależą od obecności pigmentu we wnętrzu włosów – melaniny, która jest produkowana podczas wzrostu każdego włosa. Melanina może być brązowa lub czarna (eumelanina) lub jaśniejsza, żółto-czerwona (feomelanina). Różnice w barwie włosów i jednocześnie sierści wynikają z różnej zawartości tych właśnie pigmentów we wnętrzu włosa. Czarne (tzw. melanistyczne) i albinotyczne wiewiórki są bardzo rzadkie.
Wiewiórki zmieniają swoją sierść, czyli linieją, dwa razy w roku: wiosną (z zimowej na letnią) oraz późnym latem (z letniej na zimową). Czas linienia jest bardzo indywidualny i zależy od szerokości geograficznej, kondycji ciała, wieku i płci. Na przykład linienie samic jest zależne od wychowania potomstwa – wiewiórcza mama może mieć młode raz lub dwa razy w roku – wiosną i latem, a linienie zaczyna się dopiero, gdy młode wiewiórki dorosną. Dodatkowo, gdy osobnik jest w kiepskiej kondycji, linienie może się opóźnić. Wiosenna zmiana sierści ma miejsce między marcem a choćby czerwcem i trwa około sześć tygodni. Co ciekawe, linienie przebiega zawsze w określonej kolejności: zaczyna się od okolic nosa, oczu, policzków, uszu i łap. Następnie sierść zmienia się na ramionach, plecach i postępuje po bokach ciała i dociera do brzucha. Jesienne linienie odbywa się między wrześniem a listopadem, a jego kolejność jest zupełnie odwrotna (z wyjątkiem brzucha, na którym sierść zmieniana jest najpóźniej), czyli zaczyna się od boków i pleców, następnie łapek, a kończy na pyszczku.
Charakterystyczne pędzelki i sierść na ogonie zmieniane są tylko raz w roku – wczesną jesienią. Pędzelki na uszach pojawiają się we wrześniu i rosną aż do grudnia, dzięki czemu najbardziej okazałe i bujne są podczas najzimniejszych miesięcy zimowych, gdy mogą mieć choćby 3 cm długości, a najcieńsze lub nieobecne są latem, gdy nie są potrzebne. Sierść na ogonie nie jest jednolita – włosy są dłuższe po bokach i krótsze u nasady i na końcu.
Sierść ssaków, do których oczywiście wiewiórki też należą, składa się z kilku różnych rodzajów włosów. Włosy te dzieli się na dwie grupy: okrywowe, które są sztywne i długie na około 2 cm, oraz wełniste – krótkie, miękkie i pofalowane. Na podstawie budowy włosów okrywowych można ocenić gatunek zwierzęcia. W badaniach naukowych chętnie się to wykorzystuje przy okazji zastawiania zw. pułapek włosowych. Wbrew nazwie pułapki nic nie łapią, a jedynie zbierają sierść zwierząt. Taka pułapka ma kształt tuby, w której środku znajduje się przyklejona taśma dwustronna. Zwierzę przechodząc przez tubę ociera się o taśmę klejącą, do której przyklejają się włosy. Oczywiście zwierzę trzeba zachęcić, by do takiej pułapki weszło, dlatego do środka wkłada się pokarm. Jest to tzw. nieinwazyjna metoda badań, czyli zwierzę choćby nie ma świadomości, iż są zbierane o nim dane (nie jest np. łapane). Dzięki tej metodzie można stosunkowo łatwo ocenić, jakie gatunki występują na danym terenie oraz zebraną sierść można przebadać. A co można “wyczytać” z włosów? Na przykład zawartość metali ciężkich czy hormonów świadczących o stresie zwierząt.
Wygląd, wielkość i masa ciała – średnie wartości, różnice między osobnikami
Wiewiórki mają dostosowaną budowę ciała do warunków w jakich żyją, czyli przede wszystkim lasów i zadrzewień. Kształt ciała, jego wielkość i masa mają szczególne znaczenie adaptacyjne dla wiewiórek, które większość czasu spędzają wysoko w koronach drzew i często muszą poruszać się po wiotkich gałęziach.
Parametry ciała mogą się różnić w zależności od tego, w jakim regionie dana wiewiórka żyje. Generalnie długość ciała (od końca pyszczka po koniec tułowia, bez ogona) wynosi od 18 do 33 cm. Sam ogon jest kilka krótszy i jego długość może wynosić do 13 do 22 cm. Ucho (liczone bez tzw. pędzelków) ma około 2-3,5 cm. Długość tylnej stopy wynosi od 49 do 65 mm. Co ciekawe, w przypadku wiewiórek wartość długości stopy oraz masy ciała poddanych odpowiedniej analizie świadczy o kondycji zwierzęcia.W naszych badaniach prowadzonych w Warszawie również mierzyliśmy długości stóp wiewiórek, właśnie do oceny ich kondycji. Dorosłe wiewiórki złapanie na terenie ogrodów Muzeum Łazienki Królewskie miały tylne stopy średniej długości 54 mm (od 49 do 63 mm), a w Rezerwacie Przyrody Las Natoliński średnio 53 mm (od 51 do 59 mm).
Masa ciała wiewiórek zmienia się w zależności od pory roku i dostępności pożywienia i może wynosić od 202 do 484 gramów. Badania prowadzone w Belgii, Anglii i Niemczech wykazały, iż osobniki obu płci (samce i samice) ważą mniej więcej tyle samo. Masa ciała najczęściej jest najwyższa jesienią i wczesną zimą, najniższa natomiast wczesną wiosną. Jesienne zapasy tłuszczu, które skutkują zwiększeniem masy ciała, wydają się być mniej istotne dla lasów iglastych, gdzie pokarm w postaci nasion szyszek jest dostępny przez dłuższy czas niż w lasach liściastych. Masa ciała wiewiórek zmienia się również w zależności od sezonowej dostępności pokarmu i od okresu rozrodczego (wiewiórki w trakcie godów po prostu jedzą mniej). Spadek kondycji zdrowotnej i masy ciała jest często obserwowany późną wiosną i wczesnym latem, kiedy kończą się wiewiórkom jesienne zapasy, a nowe nasiona jeszcze nie są dojrzałe. Wtedy wiewiórki jedzą pokarm taki jak pędy, pąki czy kwiaty, które nie dostarczają dużej ilości energii. Masa ciała jest szczególnie istotna dla samic, ponieważ odpowiednia ilość tłuszczu zapewnia stabilne źródło energii podczas karmienia i opieki nad młodymi. Sukces reprodukcyjny samic rośnie wraz z masą ciała i kondycją – wiewiórki cięższe dłużej żyją i mają więcej młodych.
Na podstawie przeprowadzonych przez nas badań otrzymaliśmy wyniki, które zostały opublikowane w międzynarodowym czasopiśmie naukowym Animals. Porównywaliśmy masę ciała oraz kondycję wiewiórek ze wspomnianych wcześniej dwóch terenów w Warszawie: z Łazienek Królewskich i rezerwatu przyrody Las Natoliński. Wbrew oczekiwaniom okazało się, iż wiewiórki zamieszkujące rezerwat były cięższe oraz miały lepszą kondycję ciała niż wiewiórki z parku. Wiewiórki z rezerwatu Las Natoliński ważyły średnio 355 g, a wskaźnik kondycji wynosił 6,58, natomiast wiewiórki z parku Łazienki Królewskie ważyły średnio 337 g i wskaźnik kondycji wynosił 6,21. Razem z zespołem doszliśmy do wniosku, iż niższa masa ciała wiewiórek zamieszkujących park może być z jednej strony spowodowana konkurencją między innymi wiewiórkami, wynikającą z dużego zagęszczenia populacji (czyli z dużej liczby wiewiórek żyjących w parku). Z drugiej strony, może być również efektem całorocznego dostępu do pokarmu,ponieważ wiewiórki są tam dokarmiane przez cały rok, w związku z czym gromadzenie tkanki tłuszczowej przed zimą nie jest tak istotne.
Podsumowanie
W artykule przyjrzeliśmy się kilku aspektom anatomii wiewiórek. Ich wydłużone ciało, sprawne i silne nogi, twarde pazury i ubarwienie sprawiają, iż wysoko wśród koron drzew czują się jak ryby w wodzie. Anatomia tych zwierząt kryje jednak wciąż wiele tajemnic, które naukowcy wciąż próbują odkryć.
Autorka
mgr Agata Beliniak
Specjalistka ds. edukacji
Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie
Zdjęcia
Olga Dyżakowska
