Kiedy wiosną cofamy wskazówki o godzinę, a jesienią przesuwamy je do przodu, wielu z nas traktuje to jako drobną niedogodność. W praktyce dla organizmu jest to nagłe przesunięcie strefy czasowej bez lotu samolotem. Efekt przypomina klasyczny jet lag: rozstrojenie wewnętrznego zegara biologicznego, które u części osób daje objawy somatyczne i psychiczne, a na poziomie populacji przekłada się na wzrost liczby zawałów, udarów i wypadków drogowych.
Zegar, którego nie da się przekręcić jak budzika
Człowiek, podobnie jak inne naczelne, posiada rytm okołodobowy regulowany przede wszystkim przez światło. Centralny zegar – jądro nadskrzyżowaniowe (SCN) w podwzgórzu – odbiera sygnały świetlne z oczu i synchronizuje wydzielanie melatoniny (hormonu snu, rosnącego w ciemności) oraz kortyzolu (hormonu pobudzenia, którego szczyt przypada zwykle rano). Ten system ewoluował przez miliony lat w odpowiedzi na cykl dnia i nocy, a nie na urzędowy czas.
Przesunięcie zegarów o godzinę tworzy natychmiastową rozbieżność między czasem społecznym (praca, szkoła, komunikacja) a czasem słonecznym i biologicznym. Wiosną tracimy godzinę snu, a poranki stają się ciemniejsze. Badania pokazują, iż w niedzielę po przejściu na czas letni ludzie śpią średnio o 40–65 minut krócej. Organizm potrzebuje zwykle kilku dni, a czasem choćby dwóch tygodni, by się dostosować. W tym czasie poziom kortyzolu może wzrosnąć, wzrasta napięcie układu współczulnego, pojawiają się problemy z koncentracją, drażliwość i gorsza jakość snu.
To właśnie dlatego zmiana czasu jest porównywana do jet lagu. Różnica polega na tym, iż jet lag podróżny mija, gdy ciało dostosuje się do nowej strefy. Tutaj rozdźwięk jest narzucany przez społeczeństwo i może się utrzymywać przez miesiące, jeżeli czas letni trwa dłużej.
Skutki, które widać w statystykach
Dane z wielu państw wskazują na konkretne konsekwencje, zwłaszcza po wiosennym „skoku do przodu”:
- Metaanalizy pokazują wzrost ryzyka ostrego zawału serca o około 4% w pierwszych tygodniach po zmianie na czas letni. Niektóre badania notowały choćby wyraźniejsze skoki hospitalizacji w poniedziałek po przestawieniu zegarów.
- Ryzyko udaru niedokrwiennego mózgu wzrasta w pierwszych dwóch dniach (w niektórych analizach o około 8%).
- Śmiertelne wypadki drogowe w USA rosną średnio o 6% w tygodniu po wiosennej zmianie – to około 28 dodatkowych zgonów rocznie. Efekt jest silniejszy rano i u osób zamieszkałych bardziej na zachód w danej strefie czasowej.
- Wzrasta liczba urazów w pracy i błędów medycznych. Obserwuje się też pogorszenie nastroju i – u osób wrażliwych – nasilenie objawów depresyjnych.
Jesienna zmiana (powrót do czasu standardowego) jest zwykle lepiej tolerowana, choć nie jest całkowicie neutralna – może zaburzać sen i wpływać na wypadki pieszych oraz rowerzystów ze względu na wcześniejszy zmrok.
Eksperci podkreślają, iż problem nie ogranicza się do jednej nocy. Czas letni systematycznie przesuwa ekspozycję na światło: więcej światła wieczorem opóźnia wydzielanie melatoniny, a ciemniejsze poranki utrudniają naturalne budzenie. Powstaje chroniczne niedopasowanie, które chronobiolodzy nazywają społecznym jet lagiem – różnicą między biologicznym rytmem a rytmem narzucanym przez obowiązki.
A co ze zwierzętami?
Naczelne w naturalnym środowisku żyją zgodnie z cyklem słonecznym. Ich aktywność, sen i wydzielanie hormonów są synchronizowane głównie przez światło (oraz w mniejszym stopniu przez pory karmienia). Nie mają alarmów, stałych godzin pracy ani obowiązku wstawania o określonej godzinie zegarowej niezależnie od wschodu słońca. Dlatego nie doświadczają „urzędowej” zmiany czasu w taki sposób jak ludzie.
W laboratoriach, gdy sztucznie zmienia się cykl światła u małp czy innych naczelnych, pojawiają się zaburzenia rytmu – opóźnienia fazy, problemy z synchronizacją wewnętrznych rytmów, a choćby zmiany metaboliczne. Różnica polega na tym, iż zwierzęta nie są zmuszane do dalszego funkcjonowania według sztywnego harmonogramu społecznego. Ludzie są. Budzik dzwoni o 6:30 niezależnie od tego, czy słońce wzeszło, a organizm jeszcze nie wyprodukował odpowiedniej dawki kortyzolu. To właśnie ten element – czas społeczny – sprawia, iż sztuczne przesunięcie uderza w nas mocniej niż w zwierzęta żyjące według światła.
Wniosek, do którego dochodzą specjaliści snu
Amerykańska Akademia Medycyny Snu oraz inne organizacje chronobiologiczne od lat rekomendują zniesienie sezonowych zmian i przejście na stały czas standardowy (zimowy). Argumentują, iż lepiej dopasowuje on poranne światło do potrzeb biologicznych większości ludzi, zmniejsza społeczny jet lag i redukuje ryzyko związane z nagłymi przejściami.
Godzina na zegarze wydaje się mała. Dla układu, który przez miliony lat uczył się reagować na wschód i zachód słońca, a dziś musi dostosowywać się do urzędowych decyzji i alarmów, jest to jednak realne zakłócenie. Nie jesteśmy mniej wrażliwi od naczelnych – jesteśmy po prostu zmuszani do ignorowania sygnałów, które one odbierają swobodnie.
